Xơ gan và các biến chứng của xơ gan

Xơ gan là một tình trạng bệnh lý nghiêm trọng khi nhu mô gan bình thường bị thay thế bằng mô sẹo (xơ hóa). Xơ gan có xu hướng tiến triển chậm và thường không biểu hiện triệu chứng ở giai đoạn sớm. Tuy nhiên, cùng với việc chức năng gan dần dần trở nên kém hơn, các vấn đề nghiêm trọng có thể phát triển. Tại Anh, hai nguyên nhân phổ biến gây xơ gan là uống rượu lượng nhiều và viêm gan siêu vi C. Phương pháp điều trị có thể thay đổi, tùy thuộc vào từng nguyên nhân. Nếu tình trạng xơ gan trở nên trầm trọng, ghép gan có thể là biện pháp điều trị duy nhất .

Chức năng của gan là gì?

Gan là phần nằm phía trên bên phải của ổ bụng (bụng). Gan có nhiều chức năng, bao gồm:

• Dự trữ năng lượng cho cơ thể (glycogen) được tạo ra từ đường. Khi cần thiết, glycogen bị phân hủy thành glucose và được vận chuyển vào máu.
• Giúp xử lý các chất béo và protein từ quá trình tiêu hóa thức ăn.
• Tạo ra các protein cần thiết cho quá trình đông máu (các yếu tố đông máu).
• Phân giải nhiều loại thuốc mà bạn uống.
• Giúp loại bỏ hoặc phân giải rượu, chất độc và độc tố ra khỏi cơ thể.
• Giúp vận chuyển mật từ gan tới ruột và giúp tiêu hóa chất béo.

Xơ gan là gì?

Xơ gan là một tình trạng mà nhu mô gan bình thường bị thay thế bằng mô sẹo (xơ hóa).

Các “sẹo” có xu hướng tiến triển dần dần. Các mô sẹo ảnh hưởng đến cấu trúc bình thường và sự tái phát triển của các tế bào gan. Các tế bào gan bị phá hủy và chết bởi các mô sẹo tiến triển dần dần. Vì vậy, gan dần dần mất khả năng hoạt động tốt. Các mô sẹo cũng có thể ảnh hướng đến dòng máu qua gan, làm tăng áp lực trong các mạch máu đến gan. Sự tăng áp lực này được gọi là tăng áp cửa.

Nguyên nhân gây xơ gan?

Có rất nhiều nguyên nhân gây nên “sẹo” ở gan (xơ gan). Tại Anh, những nguyên nhân phổ biến nhất là uống rượu lượng nhiều và viêm gan siêu vi C.

Xơ gan do rượu

Tế bào gan của bạn phân hủy rượu nhưng quá nhiều rượu có thể gây tổn thương tế bào gan. Theo thống kê, càng uống nhiều rượu, càng có nhiều nguy cơ diễn tiến xơ gan. Tuy nhiên, xơ gan do rượu không chỉ là một tình trạng của người nghiện rượu. Những người nghiện nặng cũng có thể dấn đến xơ gan.

Khoảng 1 trên 10 người nghiện rượu nặng cuối cùng sẽ diến tiến tới xơ gan. Xơ gan có xu hướng xảy ra sau 10 năm hoặc hơn của việc uống nhiều rượu. Vì sao ở một số người, các tế bào gan có chiều hướng trở nên hư hại bởi rượu và tiến triển đến xơ gan vẫn còn chưa được lý giải rõ ràng. Có thể tình trạng trên là do yếu tố di truyền (gen) ảnh hưởng. Những phụ nữ nghiện rượu nặng dường như có chiều hướng dễ bị xơ gan hơn nam giới.

Viêm gan C và xơ gan

Tình trạng nhiễm kéo dài (mãn tính) virus viêm gan C gây nên sự viêm gan trong một thời gian dài. Điều này cuối cùng có thể dẫn đến gan “sẹo” và xơ gan. Hơn 1 trên 5 người bị viêm gan C mãn tính tiến triển đến xơ gan nhưng điều này thường mất khoảng 20 năm hoặc thậm chí lâu hơn từ sự nhiễm trùng ban đầu.

Các nguyên nhân khác của xơ gan

Nguyên nhân ít gặp hơn bao gồm:

• Viêm gan siêu vi B mạn tính: Trên thế giới, đây là nguyên nhân thường gặp nhất của xơ gan (nhưng rượu và viêm gan siêu vi C là nguyên nhân phổ biến nhất ở Anh).
• Viêm gan tự miễn: Hệ thống miễn dịch bình thường tạo ra các kháng thể để tấn công vi khuẩn, virus và các mầm bệnh khác. Ở những người mắc bệnh tự miễn, hệ thuống miễn dịch tạo ra các kháng thể chống lại một (hay nhiều) phần của cơ thể. Một thứ kích hoạt hệ thống miễn dịch để tạo ra các tự kháng thể nhưng sự kích hoạt không được biết đến. Trong viêm gan tự miễn, hệ thống miễn dịch tạo ra các kháng thể chống lại các tế bào gan, có thể dẫn đến tổn thương và xơ gan.
• Bệnh gây tắc nghẽn ống mật có thể gây tăng áp và làm hư hại các tế bào gan. Ví dụ, xơ gan ứ mật tiên phát, viêm xơ đường mật, và các bất thường bẩm sinh của ống dẫn mật.
• Viêm gan nhiễm mỡ không do rượu (NASH). Đây là một tình trạng bệnh lý gây ra bởi sự tích tụ mỡ trong gan. Điều này có thể dẫn đến sẹo và xơ gan. Thừa cân/ béo phì tăng nguy cơ diễn tiến thành NASH.
• Phản ứng mạnh với một số loại thuốc.
• Một số chất độc và độc tố môi trường.
• Một số bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn và kí sinh trùng thường chỉ được tìm thấy ở các nước nhiệt đới. Kí sinh trùng là những thứ (vật) sống bên trong, hoặc trên các sinh vật sống khác.
• Suy tim nặng có thể gây tăng áp lực và tắc nghẽn trong gan.
• Một số bệnh di truyền hiếm gặp có thể gây thương tổn các tế bào gan. Ví dụ:
  • Bệnh thiếu huyết tố di truyền. Đây là tình trạng gây ra một sự tích tụ sắt bất thường trong gan và các cơ quan khác của cơ thể.
  • Bệnh Wilsson: Đây là tình trạng gây ra một sự tích tụ đồng bất thường trong gan và các cơ quan khác của cơ thể.
  • Các rối loạn hiếm gặp khác.

Mức độ phổ biến của xơ gan

Ước tính có khoảng 30.000 người sống chung với “sẹo” của gan (xơ gan) ở Anh và ít nhất 7,000 trường hợp mắc được chẩn đoán mới mỗi năm. Các con số của người sống chung với cả xơ gan do rượu và xơ gan không liên quan tới rượu dường như đang tăng lên.

Những triệu chứng của xơ gan là gì?

Trong giai đoạn đầu của bệnh, thường không có triệu chứng. Bạn có thể nhận được bởi sự giảm số lượng các tế bào gan làm việc. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều tế bào gan chết và ngày càng có nhiều mô sẹo (xơ hóa) được tạo ra, gan:

• Không tạo ra đủ các protein cần thiết như albumin để giúp điều hòa các thành phần huyết tương trong máu và cơ thể.
• Không tạo ra đủ các hóa chất cần thiết cho sự đông máu.
• Ít có khả năng phân hủy các chất thải trong cơ thể như bilirubin. Vì vậy, chúng có thể tích tụ trong cơ thể.
• Ít có khả năng phân hủy thuốc, độc tố và hóa chất khác mà sau đó chúng có thể tích tụ trong cơ thể.

Do đó, các triệu chứng có thể tiến triển bao gồm:

• Mệt mỏi và suy nhược.
• Tình trạng phù ở tứ chi hay dịch ổ bụng là do lượng dịch trong lòng mạch thoát ra và vào mô kẽ gây nên tình trạng phù và báng – gọi là cổ trướng.
• Mất cảm giác ngon miệng, cảm thấy mệt mỏi (buồn nôn) và bị ốm (nôn).
• Sụt cân (mặc dù bạn có thể tăng cân nếu cơ thể bạn giữ lại rất nhiều dịch).
• Có xu hướng chảy máu và bầm tím da dễ dàng hơn.
• Vàng da hoặc kết mạc mắt (vàng da) do sự tích tụ bilirubin.
• Ngứa do tích tụ các độc tố.
• Sức khỏe tinh thần thay đổi có thể xuất hiện trong những trường hợp các độc tố tích tụ trong máu và ảnh hưởng đến não. Điều này có thể gây ra những thay đổi tính cách và hành vi, sự nhẫm lẫn, hay quên và khó tập trung. Cuối cùng nó có thể dẫn đến mất ý thức và hôn mê gan. Những thay đổi này được gọi là bệnh não gan.

Ngoài ra, các mô sẹo hạn chế dòng chảy của máu qua gan. Khi xơ gan diễn biến tồi tệ hơn, điều này sẽ gây tăng áp lực trong tĩnh mạch cửa (gọi là tăng áp lực cửa). Các tĩnh mạch cửa là tĩnh mạch lấy máu từ ruột đến gan- nó có chứa các sản phẩm tiêu hóa. Tăng áp lực trong tĩnh mạch này có thể gây ra phình (giãn tĩnh mạch) ở trong các nhánh của tĩnh mạch ở niêm mạc thực quan và dạ dày. Các tĩnh mạch giãn có xu hướng dễ chảy máu vào ruột. Nếu xảy ra xuất huyết, bạn có thể nôn ra máu hoặc thấy máu ở trong phân.

Làm thế nào để chẩn đoán xơ gan?

Một bác sĩ có thể nghi ngờ, từ các triệu chứng của bạn và việc khám lâm sàng, rằng bạn có “sẹo” của gan (xơ gan), (ví dụ, bác sĩ có thể phát hiện gan của bạn lớn hoặc rằng bạn đang giữ dịch). Bác sĩ có thể đặc biệt nghĩ đến xơ gan là nguyên nhân gây ra các triệu chứng của bạn nếu bạn có tiền sử uống nhiều rượu hoặc có một giai đoạn viêm gan trước đó.

Xét nghiệm máu có thể cho thấy chức năng gan bất thường (xem bài viết về xét nghiệm chức năng gan để biết thêm chi tiết). Siêu âm (hoặc chụp cắt lớp vi tính CT scan hoặc chụp cộng hưởng từ MRI) có thể cho thấy gan bạn bị tổn thương. Để xác định chẩn đoán, một mẫu nhỏ (sinh thiết) gan của bạn có thể được lấy để quan sát dưới kính hiển vi (xem bài viết về sinh thiết gan để biết thêm chi tiết). Các sẹo gan và các tổn thương tế bào gan có thể được nhìn thấy trên sinh thiết.

Nếu nguyên nhân cơ bản của xơ gan là không rõ ràng, phải thực hiện thêm nhiều xét nghiệm để làm rõ nguyên nhân. Ví dụ, để kiểm tra kháng thể virus viêm gan, kiểm tra các tự kháng thể có thể đã tấn công thế bào gan, tìm trong mẫu máu hiện tượng thừa sắt hoặc đồng, v.v.

Điều trị xơ gan

“Sẹo” của gan (xơ gan) có xu hướng tiến triển xấu hơn nếu các nguyên nhân chính/cơ bản vẫn còn và không được điều trị. Nói chung, một khi đã tổn thương thành sẹo là không thể nào tái tạo trở lại. Vì vậy, mục đích của điều trị là, nếu có thể, ngăn chặn xơ gan hoặc làm chậm sự tiến triển của quá trình tạo sẹo. Phương pháp điều trị có thể được tư vấn bao gồm những điều sau đây.

Ngừng uống rượu

Dù bất cứ nguyên nhân nào gây xơ gan, bạn nên ngừng uống rượu hoàn toàn. Uống rượu sẽ làm tăng tỷ lệ tiến triển của xơ gan do bất cứ nguyên nhân gì.

Hãy thận trọng khi sử dụng thuốc

Luôn luôn nói với bác sĩ hoặc dược sĩ của bạn rằng bạn bị xơ gan nếu bạn có sử dụng các loại thuốc bất kì hoặc kê đơn. Một số loại thuốc được đào thải tại gan có thể được thay thế nếu bạn có vấn đề về gan hoặc thậm chí không được sử dụng tất cả.

Điều trị nguyên nhân cơ bản

Một số nguyên nhân cơ bản gây xơ gan có thể được điều trị. Điều này có thể làm châm hoặc ngăn chặn sự tiến triển của xơ gan. Ví dụ:

• Không uống rượu, nếu uống rượu là nguyên nhân gây bệnh.
• Interferon và các thuốc khác có thể được sử dụng để điều trị viêm gan siêu vi.
• Các thuốc steroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch khác có thể được sử dụng để điều trị các bệnh tự miễn gây tổn thương gan.
• Loại bỏ thường xuyên một pint hoặc so máu có thể loại bỏ sắt dư thừa trong bệnh thiết huyết tố di truyền.

Điều trị giảm nhẹ các triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng

Các phương pháp điều trị khác nhau có thể được tư vấn, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của xơ gan và các triệu chứng tiến triển. Ví dụ:

• Lượng thức ăn đưa vào vừa đủ (bao gồm calo và protein) và tập thể dục thường xuyên là những điều rất quan trọng để ngăn sự sụt cân quá mức và sự teo cơ.
• Một chế độ ăn ít natri hoặc thuốc “nước” (thuốc lợi tiểu) để giảm lượng dịch tích tụ trong cơ thể.
• Thuốc giảm triệu chứng ngứa.
• Thiếu kẽm là hiện tượng hay gặp trong xơ gan và thuốc bổ sung kẽm có thể được sử dụng.
• Tiêm chủng để bảo vệ cơ thể chống lại viêm gan A, cúm và nhiễm phế cầu.
• Loãng xương có thể xảy ra và do đó, việc ngăn ngừa và điều trị loãng xương là điều rất quan trọng.
• Thuốc có thể làm giảm tăng áp lực cửa.
• Thoát dịch tích tụ trong ổ bụng – gọi là cổ trướng.

Điều trị chảy máu phình tĩnh mạch thực quản

Chảy máu từ chỗ phình (giãn tĩnh mạch) – mô tả ở trên- là một cấp cứu y khoa. Tìm kiếm sự hỗ trợ khẩn cấp từ y tế nếu bạn bị xơ gan và:

• Bạn nôn ra máu; hoặc
• Bạn đi cầu có máu trong phân; hoặc
• Phân của bạn màu đen.

Các kĩ thuật phẫu thuật khác nhau có thể được sử dụng để cầm máu và giúp làm giảm nguy cơ chảy máu thêm.

Ghép gan

Trong các trường hợp nghiêm trọng, khi mà sẹo quá lớn và gan khó thực hiện chức năng, thì việc ghép gan có thể là lựa chọn duy nhất.

Tương lai

Cho đến hiện tại, sự tiến triển sẹo của xơ gan được cho là không thể đảo ngược. Tuy nhiên, những nghiên cứu gần đây đã tiến đến sự hiểu biết nhiều hơn về sự diễn tiến sẹo. Một số nghiên cứu cho thấy rằng thuốc có thể dẫn đến việc đảo ngược sự diễn tiễn sẹo. Ghép tế bào gốc hoặc tế bào gan nhằm mục đích phục hồi lại chức năng gan cũng đang được nghiêm cứu. Nghiên cứu này vẫn tiếp tục.

Xơ gan có thể được ngăn ngừa?

Rượu

Nguyên nhân phổ biến nhất của “sẹo” gan (xơ gan) ở Anh là việc uống nhiều rượu. Biện pháp quan trọng nhất để ngăn ngừa xơ gan từ tiến triển là uống rượu trong giới hạn an toàn đã được khuyến cáo. Cụ thể:

• Đàn ông không nên uống quá 21 đơn vị rượu mỗi tuần, không quá 4 đơn vị rượu trong một ngày và có ít nhất 2 ngày không uống rượu trong tuần.
• Phụ nữ không nên uống quá 14 đơn vị rượu mỗi tuần, không quá 3 đơn vị trong một ngày và có ít nhất 2 ngày không uống rượu trong tuần.
• Phụ nữ mang thai: Lời khuyên từ các Sở Y tế rằng…”phụ nữ mang thai hay phụ nữ muốn có thai đều không nên uống rượu. Nếu bạn vẫn lựa chọn uống rượu, để giảm thiếu rủi ro cho em bé, bạn không nên uống quá 1-2 đơn vị rượu một hoặc hai lần một tuần và không nên say rượu”.

Những lời khuyên này xuất phát từ đâu?

• Bộ Y tế khuyến cáo rằng đàn ông không nên thường xuyên uống rượu nhiều hơn 3-4 đơn vị một ngày và phụ nữ là 2-3 đơn vị. “Thường xuyên” có nghĩa là uống mỗi ngày hoặc hầu hết tất cả các ngày trong tuần. Và nếu bạn uống rượu nhiều hơn mức này vào bất kì ngày nào, nên ngưng sử dụng rượu trong vòng 48 giờ sau đó để cho cơ thể hồi phục.
• Bác sĩ của trường Hoàng gia (RCP) khuyên không quá 21 đơn vị mỗi tuần dành cho nam và 14 đơn vị mỗi tuần dành cho nữ. Nhưng cũng có thể, có khoảng 2-3 ngày không uống rượu trong vòng một tuần để cho phép gan có thời gian phục hồi sau khi uống bất cứ gì nhưng nồng độ rượu ít nhất. Một câu nói từ RCP…“ngoài số lượng, giới hạn rượu an toàn phải được đưa vào tài khoản tần suất. Có một sự gia tăng nguy cơ mắc bệnh gan ở những người uống rượu hằng ngày hoặc gần như mỗi ngày so với những người uống định kì hoặc không liên tục”.
• Ủy ban Khoa học thường thức và Công nghệ khuyên rằng mọi người nên có ít nhất 2 ngày không uống rượu trong tuần.
• Một số người cho rằng giới hạn trên của các khuyến cáo là quá cao. Ví dụ, một nghiên cứu cho thấy nhiều hơn 2 đơn vị một ngày đối với nam và hơn 1 đơn vị một ngày đối với nữ làm tăng đáng kể nguy cơ khởi phát các bệnh ung thư nhất định.

Nói chung, bạn càng uống nhiều hơn giới hạn này, càng nhiều tác hại của rượu.

Một đơn vị của rượu là bằng khoảng:

• Một nửa lít bia có độ mạnh bình thường, rượu táo hoặc rượu vang.

• Một đơn vị đo ở quán rượu cho các loại rượu mạnh (25 ml) hoặc cho rượu vang bổ như rượu xê-rêt (50 ml).

• Một ly nhỏ (125ml) rượu vang có chứa 8% cồn theo thể tích.

Lưu ý: sử dụng các hướng dẫn ở trên, rất dễ dàng để đánh giá nồng độ cồn trong một thức uống. Điều này là bởi vì nhiều loại bia mạnh hiện nay và rượu vang thường được phục vụ trong ly 175ml. Nhiều loại rượu vang cũng mạnh hơn so với tiêu chuẩn (một số chứa 12-14% cồn theo thể tích).

Tuy nhiên, bạn không nên uống rượu nếu bạn đã bị xơ gan tiến triển sớm hoặc bị viêm gan mãn tính hoặc một số bất thường về gan khác.

Bệnh truyền nhiễm

Một số nguyên nhân gây xơ gan do các bệnh truyền nhiêm thường có thể ngăn ngừa được. Ví dụ, những người tiêm chích ma túy có nguy cơ bị viêm gan siêu vi B và C nếu họ sử dụng bơm kim tiêm không sạch hoặc các công cụ tiêm khác. Loại nhiễm trùng này cũng có thể được truyền thông qua quan hệ tình dục không an toàn. Viêm gan siêu vi B có thể được ngăn ngừa bằng cách tiêm chủng, được cung cấp cho những đối tượng có nguy cơ như nhân viên y tế, người sử dụng ma túy và người có nhiều bạn tình.

Tiên lượng

Tiên lượng phụ thuộc vào các yếu tố như nguyên nhân tiềm ẩn, chẩn đoán sớm tình trạng này như thế nào và điều trị ban đầu được đưa ra như thế nào. Nhiều người có “sẹo” của gan (xơ gan) mà không lan rộng quá có thể sống một cuộc sống bình thường trong một vài năm. Trong một số trường hợp, sự tiến triển của xơ gan có thể ngừng hoặc bị chậm lại do điều trị. Triển vọng không quá tốt nếu có nhiều tổn thương gan, đặc biết là nếu bạn bị xơ gan do rượu và không dừng uống rượu.

Xơ gan có thể gây tử vong do chảy máu phình tĩnh mạch (giãn tĩnh mạch) hoặc bằng việc rơi vào hôn mê do suy gan. Những người bị xơ gan cũng có nguy cơ cao tiến triển những bệnh nhiễm trùng nghiêm trọng.

Nếu bạn bị xơ gan, bạn có nguy cơ diễn tiến đến ung thư gan (ung thư biểu mô tế bào gan). Nguy cơ này thay đổi tùy theo nguyên nhân gây xơ gan. Nguy cơ lớn nhất là xơ gan do viêm gan C, tiếp theo là xơ gan do bệnh thiếu huyết tố di truyền. Nguy cơ diễn tiến thành ung thư gan là thấp hơn ở những người xơ gan do rượu. Nếu bạn bị xơ gan, bạn cần phải kiểm tra thường xuyên để đảm bảo rằng không có dấu hiệu diễn tiến ung thư gan.

Xem thêm bài Xơ gan nguyên phát của BS. Trần Ngọc Hữu Đức

Tài liệu tham khảo

http://www.patient.co.uk/health/cirrhosis-leaflet