Bài 2.05: Vắc xin tiểu đơn vị

Biên dịch: Lê Văn Bạn

Hiệu đính: Nguyễn Khởi Quân, BS. Phạm Võ Công, BS. Nguyễn Hữu Châu Đức

Đáp ứng miễn dịch

• Giống như vắc xin bất hoạt toàn tế bào, vắc xin tiểu đơn vị không chứa các thành phần sống của mầm bệnh. Chúng khác so với vắc xin bất hoạt toàn tế bào ở chỗ chỉ chứa các phần kháng nguyên cần thiết của mầm bệnh để tạo ra đáp ứng miễn dịch bảo vệ cơ thể.
• Độ chính xác này cần phải trả giá đắt, vì tính kháng nguyên của các tiểu đơn vị khác nhau của mầm bệnh phải được kiểm tra chi tiết để xác định sự kết hợp cụ thể nào sẽ tạo ra đáp ứng miễn dịch hiệu quả theo con đường chính xác.
• Thường thì đáp ứng miễn dịch có thể được tạo ra, nhưng không đảm bảo chắc chắn rằng trí nhớ miễn dịch sẽ được hình thành theo đúng cách.

Tính an toàn và tính ổn định

• Giống vắc xin bất hoạt, vắc xin tiểu đơn vị không chứa thành phần sống nên được cho là rất an toàn.

Điểm quan trọng (1)

Thay vì đưa vắc xin toàn tế bào (bất hoạt hoặc giảm độc lực) vào hệ thống miễn dịch, vắc xin tiểu đơn vị chỉ chứa một phần của mầm bệnh và tạo ra đáp ứng miễn dịch thích hợp.

Bảng 1: Bảng liệt kê các phản ứng bất lợi hiếm gặp, nghiêm trọng hơn của vắc xin tiểu đơn vị

Vắc xin tiểu đơn vị có thể chia ra thành

Vắc xin tiểu đơn vị bản chất protein

Vắc xin tiểu đơn vị bản chất protein cung cấp kháng nguyên cho hệ thống miễn dịch mà không có các phần tử của virus, sử dụng một protein đặc biệt được phân lập từ mầm bệnh. Điểm yếu của kĩ thuật này chính là các protein tách chiết nếu bị biến tính, có thể liên kết với các kháng thể khác với protein của mầm bệnh.

Các vắc xin tiểu đơn vị bản chất protein được sử dụng phổ biến là :

• Vắc xin ho gà vô bào (aP) chứa độc tố ho gà bất hoạt (protein) và có thể chứa một hoặc nhiều thành phần vi khuẩn khác. Độc tố ho gà được giải độc bằng cách điều trị với hóa chất hoặc bằng kỹ thuật di truyền phân tử.
• Vắc xin viêm gan B chứa kháng nguyên bề mặt (HbsAg) là một protein do virus viêm gan B sản xuất. Các vắc xin trước kia được sản xuất bằng cách sử dụng huyết tương tách chiết của người nhiễm bệnh. Phương pháp sản xuất này đã được thay thế bằng kỹ thuật tái tổ hợp, có thể sản xuất HbsAg không cần huyết tương người bệnh, giúp làm tăng tính an toàn của vắc xin do loại bỏ nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh khác từ huyết tương người.

Bảng liệt kê các phản ứng bất lợi hiếm gặp, nghiêm trọng của các loại vắc xin này. Lưu ý tần suất của các phản ứng bất lợi để biết được khả năng xảy ra của chúng là thấp hay cao. Đồng thời đọc các nhận xét để hiểu chi tiết bối cảnh của các sự cố bất lợi đó.

Bảng 2: Bảng liệt kê các phản ứng bất lợi hiếm gặp, nghiêm trọng của các loại vắc xin

Vắc xin polysaccharide

Một số vi khuẩn khi lây nhiễm sang người thường được bảo vệ bởi một vỏ polysaccharide giúp chúng tránh khỏi hệ thống bảo vệ của con người, đặc biệt là ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Vắc xin polysaccharide tạo ra một đáp ứng chống lại các phân tử trong vỏ của mầm bệnh. Những phân tử này rất nhỏ và thường không gây miễn dịch. Do đó, chúng thường:

1. Không có hiệu quả ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ (dưới 18-24 tháng).
2. Chỉ tạo ra miễn dịch ngắn hạn (đáp ứng miễn dịch chậm, kháng thể tăng chậm, không có trí nhớ miễn dịch).

Ví dụ vắc xin polysaccharide: Bệnh viêm màng não do não mô cầu nhóm A, C, W135 và Y, bệnh do phế cầu.

Vắc xin tiểu đơn vị liên hợp

Vắc xin tiểu đơn vị liên hợp cũng tạo ra một đáp ứng chống lại các phân tử trong vỏ của mầm bệnh. So với các vắc xin polysaccharide thông thường, chúng có ưu điểm nhờ kỹ thuật gắn polysaccharide với một protein mang có thể tạo ra một đáp ứng bảo vệ lâu dài ngay cả ở cả trẻ sơ sinh.

Các protein mang khác nhau được sử dụng cho việc liên hợp, bao gồm cả độc tố bạch hầu và uốn ván. Vì vậy vắc xin tiểu đơn vị liên hợp có thể ngăn ngừa các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn thông thường mà các vắc xin polysaccharide đơn thuần không có hiệu quả ở những đối tượng nguy cơ cao (trẻ sơ sinh) hoặc chỉ cung cấp sự bảo vệ ngắn hạn (các đối tượng khác).

Sự ra đời của vắc xin tiểu đơn vị liên hợp báo hiệu một kỷ nguyên mới để chủng ngừa các bệnh do các vi sinh vật có vỏ bọc như não mô cầu, Hemophilus influenzae típ B và phế cầu.

WHO khuyến cáo trẻ em nên tiêm vắc xin Hemophilus influenzae típ B(Hib) và vắc xin phế cầu. Ngoài ra, vắc xin viêm não mô cầu típ A được dùng ở Châu Phi cũng là một vắc xin tiểu đơn vị liên hợp.

Bảng 3: Các phản ứng bất lợi liên quan đến vắc xin liên hợp

Điểm quan trọng (2)

Vắc xin tiểu đơn vị liên hợp có thể ngăn ngừa các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn thông thường mà các vắc xin polysaccharid đơn thuần không có hiệu quả ở những đối tượng nguy cơ cao (trẻ sơ sinh) hoặc chỉ cung cấp sự bảo vệ ngắn hạn (các đối tượng khác).

Tài liệu tham khảo

https://vaccine-safety-training.org/subunit-vaccines.html