Ung thư vú và ung thư buồng trứng di truyền
Nội dung chính
Biên dịch: Nguyễn Tấn Khanh
Hiệu đính: BS Nguyễn Hải Hà, TS.BS Phạm Nguyên Quý
Được chấp thuận bởi Ban biên tập Cancer.Net, tháng 5/2019
Được chấp thuận bởi Ban biên tập Yhoccongdong.com, tháng 12/2019
Chẩn đoán ung thư vú và ung thư buồng trứng di truyền (HBOC) được xem xét khi gia đình có tiền sử về ung thư vú hoặc ung thư buồng trứng. Các trường hợp dưới đây tăng khả năng mắc HBOC ở gia đình.
HBOC là bệnh di truyền. Điều này có nghĩa là nguy cơ bị ung thư sẽ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong một gia đình. Có 2 gen chính được tìm thấy hầu hết các gia đình có HBOC: BRCA1 và BRCA2. BRCA là viết tắt của BReast CAncer (tiếng Anh của từ Ung thư vú). Một đột biến, hay một thay đổi di truyền bất lợi trong BRCA1 hoặc BRCA2 gây tăng nguy cơ mắc ung thư vú và ung thư buồng trứng ở phụ nữ. Đàn ông có những đột biến gen này cũng có nguy cơ mắc ung thư vú và ung thư tuyến tiền liệt. Ngoài ra, đột biến này cũng làm tăng nhẹ nguy cơ mắc bệnh ung thư khác như ung thư tuyến tụy và melanoma (ung thư hắc tố).
Tuy nhiên, cần lưu ý là Không phải tất cả những trường hợp ung thư vú và buồng trứng đều có đột biến ở BRCA1 hoặc BRCA2. Một gia đình có nhiều người bị ung thư vú và buồng trứng cũng không chắc là có đột biến ở BRCA. Ngoài ra, còn có nhiều gen khác có liên quan đến việc tăng nguy cơ bị ung thư vú và các bệnh ung thư khác, chẳng hạn như đột biến gen TP53, PTEN, CDH1, ATM, CHEK2 hoặc PALB2. Các xét nghiệm máu hiện bao gồm nhiều gen trong số này, bao gồm BRCA1 hoặc BRCA2.
Thông thường, mỗi gen ở người có 2 bản sao: 1 bản sao được di truyền từ mẹ và 1 bản sao được di truyền từ cha. HBOC tuân theo quy luật di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, có nghĩa là chỉ cần mang đột biến trên 1 bản sao của gen cũng đã có nguy cơ mắc bệnh cao. Nếu cha mẹ ở trạng thái dị hợp tử, tức có một bản sao bình thường và 1 bản sao mang đột biến gen, con cái của họ có 50% khả năng nhận đột biến đó. Anh, chị, em hoặc cha mẹ của người bị đột biến cũng có 50% khả năng mang đột biến giống họ. Tuy nhiên, nếu cha mẹ kiểm tra âm tính cho đột biến (nghĩa là kết quả xét nghiệm không có đột biến), nguy cơ đối với anh chị em giảm đáng kể nhưng rủi ro mắc bệnh vẫn có thể cao hơn rủi ro trung bình.
Hầu hết các ca bệnh ung thư vú và ung thư buồng trứng xảy ra riêng lẻ, có nghĩa là chúng xảy ra tình cờ mà không biết nguyên nhân. Hầu hết phụ nữ bị ung thư vú hoặc ung thư buồng trứng không có HBOC.
Hiện tại, người ta ước tính rằng ít hơn 1% dân số có đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2, và tầm 10% phụ nữ và 20% nam giới mắc ung thư vú có đột biến ở một trong hai gen này. Khoảng 10-30% phụ nữ dưới 60 tuổi bị ung thư vú dạng “bộ ba âm tính” (không có thụ thể estrogen, progesterone và HER2) có đột biến gen BRCA1, BRCA2. Do đó, các bác sĩ khuyến cáo những phụ nữ bị ung thư vú có bộ ba âm tính nên được tư vấn di truyền và xét nghiệm di truyền (xem bên dưới).
HBOC phổ biến nhất ở những gia đình có nhiều thành viên mắc ung thư vú hoặc/và ung thư buồng trứng cùng bên nội hoặc cùng bên ngoại. Trong các gia đình có hơn 4 người bị ung thư vú được chẩn đoán trước 60 tuổi, khả năng mắc HBOC là khoảng 80%. Để so sánh, tỉ lệ tìm thấy HBOC khi chỉ có 1 phụ nữ mắc ung thư vú trước tuổi 50 được ước tính là nhỏ hơn 10%.
Các gia đình có tổ tiên là người Do Thái Ashkenazi tăng nguy cơ cao mắc HBOC. Có 3 đột biến gen đặc trưng của những gia đình này là:
Ước tính có khoảng 1/40 người có tổ tiên là người Do Thái Ashkenazi có 1 trong 3 đột biến trên. Khoảng 1/10 phụ nữ bị ung thư vú và 1/3 phụ nữ bị ung thư buồng trứng trong các gia đình Do Thái Ashkenazi có một trong số các đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2.
Nếu một người có đột biến BRCA2, việc xét nghiệm trước khi mang thai có vai trò quan trọng. Điều này đặc biệt đúng đối với những người gốc Do Thái Ashkenazi là những người có nguy cơ cao mang đột biến di truyền. Nếu cả cha mẹ đều mang đột biến gen BRCA2, nguy cơ sinh con bị thiếu máu Fanconi là 25%. Đây là một rối loạn di truyền, liên quan đến bất thường về thể chất, tăng nguy cơ ung thư máu và các vấn đề nghiêm trọng khác. Bệnh thiếu máu Fanconi được di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là một đứa trẻ sinh ra sẽ mắc bệnh nếu nhận bản sao đột biến gen BRCA2 từ cả cha và mẹ.
Hầu hết các ca bệnh ung thư vú và buồng trứng xảy ra ngẫu nhiên không rõ nguyên nhân nên xét nghiệm tìm đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2 không có lợi cho những tình huống thông thường. Xét nghiệm di truyền được khuyến nghị chủ yếu cho những người có tiền sử cá nhân hoặc gia đình liên quan đến HBOC. Tuy nhiên, phụ nữ dưới 60 tuổi bị ung thư vú dạng bộ ba âm tính có nguy cơ cao bị đột biến BRCA, bất kể tiền sử gia đình.
Mạng lưới Ung thư Toàn diện Quốc gia Hoa Kỳ (NCCN) đưa ra các khuyến nghị về tư vấn di truyền và xét nghiệm di truyền đối với những phụ nữ từng được chẩn đoán hay có tiền sử gia đình về ung thư vú, ung thư buồng trứng. Những khuyến nghị này dựa trên tiền sử ung thư của gia đình và mối quan hệ họ hàng của bạn với người đã mắc ung thư.
Những điều kiện chính để cân nhắc việc đánh giá nguy cơ bị ung thư di truyền bao gồm:
Người không bị ung thư cũng có thể cân nhắc làm xét nghiệm gene nếu:
Hình 1. Những tiêu chuẩn để xác định người cần đánh giá nguy cơ bị ung thư vú hoặc buồng trứng di truyền
Có những tình huống khác trong đó tư vấn di truyền và/hoặc xét nghiệm cũng có thể được đề nghị hoặc yêu cầu.
Nếu bạn chưa bị ung thư và lo ngại rằng đột biến có thể xảy ra trong gia đình (ví dụ: có nhiều người thân bị ung thư vú hoặc ung thư buồng trứng), các bác sĩ sẽ cân nhắc trước tiên là xét nghiệm một bệnh nhân trong gia đình, thường là người bị ung thư buồng trứng/ ung thư vú ở tuổi trẻ nhất trong gia đình. Nếu người đó không có đột biến, việc kiểm tra các thành viên không bị ung thư trong gia đình thường không hữu ích và không cần thiết.
Tôi có thể mua bộ kit xét nghiệm di truyền?
Mặc dù có những công ty bán dịch vụ xét nghiệm gene dưới dạng bộ kit (gọi là xét nghiệm “trực tiếp cho người dùng”), các Hiệp hội chuyên khoa khuyến cáo KHÔNG NÊN dùng các dịch vụ này vì chúng không đủ độ tin cậy và có thể dẫn đến kết quả không chính xác. Mặc dù một số công ty đã mở rộng phạm vi kiểm tra các đột biến có thể làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh nhất định, chẳng hạn như BRCA1 và BRCA2, các xét nghiệm này không tìm kiếm tất cả các kiểu đột biến có thể xảy ra trong các gen này. Việc làm xét nghiệm di truyền mà không có tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc nhà tư vấn di truyền để đảm bảo bạn hiểu chính xác về kết quả và hạn chế của xét nghiệm là một việc nguy hiểm.
Đột biến ở gen BRCA1 hay BRCA2 có thể được xác định qua xét nghiệm máu hoặc nước bọt. Phương pháp kiểm tra thường dùng này, gọi là giải trình tự gen chuẩn, có thể tìm thấy hầu hết các đột biến BRCA. Có các loại đột biến khác nhau được gọi là tái sắp xếp (rearrangements), bao gồm xóa hoặc thêm các nucleotic ở BRCA1 hay BRCA2 có thể gây tăng nguy cơ bị loại ung thư này.
Sau xét nghiệm di truyền BRCA1 và BRCA2 ban đầu, các xét nghiệm bổ sung có thể được khuyến cáo nếu:
Hãy nói chuyện với nhóm chăm sóc sức khỏe hoặc một nhà tư vấn di truyền để biết thêm thông tin, bao gồm loại xét nghiệm đa gen (multigene panels) nên thực hiện và việc chi trả của bảo hiểm.
Nếu đột biến được tìm thấy ở 1 trong số các gen khác làm tăng nguy cơ ung thư vú, ung thư buồng trứng và các bệnh ung thư khác, nhóm chăm sóc sức khỏe sẽ đề nghị lập kế hoạch sàng lọc dành riêng cho bạn. Kế hoạch này sẽ dựa trên các bệnh ung thư liên quan đến những thay đổi gen được tìm thấy và tiền sử gia đình về bệnh ung thư. Ý kiến từ các chuyên gia chăm sóc sức khỏe có chuyên môn về di truyền ung thư lâm sàng như nhà tư vấn di truyền là rất quan trọng.
Nguy cơ ung thư ở phụ nữ mắc HBOC
Nguy cơ ung thư ở đàn ông mắc HBOC
Ung thư được chẩn đoán ở những người có đột biến BRCA thường có đặc trưng:
Cả đàn ông và phụ nữ có đột biến gen BRCA2 có nguy cơ bị các loại ung thư khác cao hơn, bao gồm melanoma, ung thư tụy, dạ dày, thực quản và ống mật.
Đột biến ở các gen khác cũng có thể liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc ung thư vú và các ung thư khác, bao gồm hội chứng Li-Fraumeni (gen TP53), hội chứng Cowden (gen PTEN). Kiểu phân bố ung thư trong gia đình thường đưa ra gợi ý về một gen cụ thể có thể giải thích bệnh ung thư di truyền ở gia đình đó. Các bộ xét nghiệm đa gen (multigene panel) có thể được khuyến nghị phù hợp với người có tiền sử ung thư cá nhân và gia đình rõ rệt. Các bộ xét nghiệm đa gen này bao gồm BRCA1 và BRCA2 và một số gen khác liên quan tới sự làm tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư vú, buồng trứng và các ung thư khác. Nếu kết quả là BRCA1 và BRCA2 âm tính, bạn có thể có hoặc không có đột biến ở các gen khác. Một kiểu xét nghiệm mới hơn, được gọi là “giải trình tự gen thế hệ sau”, “giải trình tự khối lượng lớn song song” hoặc “giải trình tự sâu” cho phép kiểm tra cùng lúc nhiều gen nhanh hơn và ít tốn kém hơn. Nếu một đột biến gen được tìm thấy và có thể giải thích các bệnh ung thư trong một gia đình cụ thể, nó có thể cung cấp thông tin về người có nguy cơ cao cũng như cho biết các phương pháp theo dõi và phòng ngừa phù hợp để giảm thiểu rủi ro.
Mổ cắt bỏ dự phòng hai bên vú có thể làm giảm hơn 90% nguy cơ ung thư vú. Chỉ có khoảng 3% ung thư vú liên quan đến đột biến BRCA được chẩn đoán trước 30 tuổi, vì vậy hầu hết phụ nữ bị đột biến BRCA có thể cân nhắc phẫu thuật sau tuổi 30. Tuy nhiên, phẫu thuật cắt bỏ hai bên vú là cách làm có tính xâm lấn cao và không thể phục hồi được.
Phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng và ống dẫn trứng phòng ngừa có thể làm giảm nguy cơ ung thư buồng trứng khoảng 90%. Nó cũng có thể giúp giảm 50% nguy cơ ung thư vú cho những phụ nữ chưa mãn kinh. Một quy trình đặc biệt để tìm ung thư siêu nhỏ (microscopic cancer) trong buồng trứng và ống dẫn trứng được khuyến nghị sau phẫu thuật này.
Quyết định về phẫu thuật phòng ngừa là một quyết định rất cá nhân. Nhóm chăm sóc sức khỏe và nhà cố vấn di truyền có thể giúp bạn hiểu các rủi ro và lợi ích, dựa trên sức khỏe hiện tại, loại đột biến BRCA và tiền sử bệnh ung thư của gia đình bạn.
Hóa trị phòng ngừa ung thư là việc sử dụng thuốc để ngăn ngừa ung thư xuất hiện. Ở những phụ nữ có nguy cơ mắc ung thư vú cao, việc dùng tamoxifen trong 5 năm có thể làm giảm nguy cơ này tới 50%. Một số nghiên cứu cho thấy tamoxifen có thể giúp giảm nguy cơ ung thư vú cho phụ nữ có đột biến BRCA1 và BRCA2. Tuy nhiên, vì phụ nữ có đột biến BRCA1 có nhiều khả năng bị ung thư có thụ thể hormon âm tính, tamoxifen có thể không hiệu quả đối với những người này. Ở phụ nữ có đột biến BRCA1 hoặc BRCA2 tamoxifen là một lựa chọn hợp lý để cân nhắc kèm thêm các phương pháp tầm soát khác (xem bên dưới). Raloxifene (Evista) và chất ức chế aromatase (AI) cũng có thể giúp giảm nguy cơ ung thư vú cho những phụ nữ thuộc nhóm nguy cơ bệnh cao. Tuy nhiên, không có nhiều nghiên cứu chứng minh hiệu quả ngăn ngừa trên những phụ nữ có đột biến BRCA1 hoặc BRCA2.
Uống thuốc tránh thai trong 5 năm có thể làm giảm 50% nguy cơ ung thư buồng trứng ở phụ nữ có đột biến BRCA1 hoặc BRCA2. Tuy nhiên, điều này phải được cân bằng bởi khả năng tăng nhẹ nguy cơ ung thư vú.
Có một số lựa chọn cho người bệnh HBOC muốn có con và muốn giảm nguy cơ mắc hội chứng ung thư di truyền ở đời con. Chẩn đoán di truyền tiền phôi (PGD) là quy trình được thực hiện kết hợp với thụ tinh trong trong ống nghiệm (IVF). Điều này giúp giảm khả năng mắc các hội chứng di truyền ở trẻ. Trứng của người mẹ được lấy ra và thụ tinh trong phòng thí nghiệm. Khi phôi đạt kích thước nhất định,1 tế bào tách ra và được kiểm tra đặc tính di truyền. Nhờ đó, bố mẹ có thể lựa chọn các phôi không có đột biến. Kỹ thuật PGD đã được sử dụng trong hơn 2 thập kỷ qua để sàng lọc một số hội chứng ung thư di truyền. Tuy nhiên, đây là một kỹ thuật phức tạp, và nhiều vấn đề về tài chính, thể chất, cảm xúc cần được xem xét trước khi bắt đầu. Bạn nên tìm đến tư vấn của các chuyên gia hỗ trợ sinh sản để biết thêm thông tin.
Sàng lọc/tầm soát là việc sử dụng các xét nghiệm khác nhau để tìm ra loại ung thư cụ thể trước khi các dấu hiệu và triệu chứng xuất hiện. Việc nói chuyện với nhóm chăm sóc để lựa chọn phương pháp sàng lọc phù hợp là rất quan trọng.
Sàng lọc ở phụ nữ có đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2
Sàng lọc ở đàn ông có đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2
Các lựa chọn sàng lọc có thể thay đổi theo thời gian khi các phương pháp mới được phát triển và có thêm nhiều kiến thức về HBOC. Hãy nói chuyện với chuyên gia và nhóm chăm sóc sức khỏe để có lựa chọn sàng lọc phù hợp cho bạn.
Nếu bạn lo lắng về nguy cơ mắc bệnh ung thư, hãy nói chuyện với nhóm chăm sóc sức khỏe. Một vài câu hỏi gợi ý như sau:
Nếu bạn lo lắng về bệnh sử gia đình và nghĩ rằng gia đình bạn có thể bị HBOC, hãy cân nhắc vài câu hỏi như sau:
Những kì vọng khi bạn gặp nhà tư vấn di truyền
Thu thập bệnh sử gia đình về ung thư
Chia sẻ kết quả xét nghiệm di truyền với gia đình bạn
Hỏi đáp về xét nghiệm di truyền
Mạng lưới ung thư toàn diện quốc gia – Hướng dẫn cho bệnh nhân (cần đăng ký)
https://www.nccn.org/professionals/physician_gls/PDF/genetic_screening.pdf
Đối mặt với sức ép nguy cơ ung thư (FORCE)
Liên minh sinh tồn trẻ
Liên minh ung thư buồng trứng quốc gia
Tổ chức ung thư ở phụ nữ
www.foundationforwologistscancer.org
Quỹ John W. Nick về nhận thức về ung thư vú nam giới
National Society of Genetic Counselors
www.nsgc.org
Viện Ung thư Quốc gia: Dịch vụ Di truyền Ung thư
www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevent/genetic/directory
https://www.cancer.net/cancer-types/hereditary-breast-and-ovarian-cancer
UpToDate: Genetic counseling and testing for those at risk of hereditary breast and ovarian cancer
Trong 10 năm qua, đuối nước là nguyên nhân gây tử vong của hơn 2,5…
Tiền tiểu đường là một tình trạng sức khỏe nghiêm trọng khi lượng đường trong…
Thông tin này dành cho bạn nếu bạn nghi ngờ hoặc đã được chẩn đoán…
Leila kể lại những trải nghiệm của mình với hai lần mang thai đầy thử…
Biên dịch: Tăng Huỳnh Thanh Hà Hiệu đính: BS. Phạm Hồng Vân Giảm đau vùng…