Tác dụng phụ lên nhận thức và não hóa trị

Biên dịch: BS. Phạm Võ Phương Thảo

Hiệu đính: ThS. BS. Nguyễn Văn Tuy

Não hóa trị là gì?

Một số bệnh nhân ung thư có những thay đổi về chức năng nhận thức trong quá trình điều trị ung thư. Bệnh nhân và gia đình có thể nhận thấy những thay đổi trong suy nghĩ, sự tập trung hoặc trí nhớ. Bệnh nhân ung thư thường gọi đây là “não hóa trị” hay “sương mù não”. Tác dụng phụ lên nhận thức trong ung thư chưa được hiểu đầy đủ, và có thể có các nguyên nhân khác nhau bao gồm hóa trị, xạ trị, phẫu thuật hoặc não úng thủy. Một số thay đổi nhận thức là tạm thời, trong khi những thay đổi khác có thể kéo dài.

Tác dụng muộn lên nhận thức

Một số phương pháp điều trị ung thư ở trẻ em, bao gồm hóa trị và xạ trị, làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề lâu dài về chức năng nhận thức. Những vấn đề này được gọi là tác dụng muộn lên nhận thức.

Các triệu chứng của não hóa trị và tác dụng phụ nhận thức ở trẻ em và thiếu niên

Các dấu hiệu và triệu chứng thay đổi nhận thức trong bệnh ung thư thường phụ thuộc vào độ tuổi của bệnh nhân. Bệnh nhân có thể cảm thấy như suy nghĩ của họ chậm hoặc tâm trí của họ mờ mịt. Các triệu chứng của vấn đề nhận thức hoặc rối loạn chức năng có thể bao gồm:

• Trí nhớ kém
• Khoảng chú ý ngắn
• Mất tập trung hoặc dễ bị phân tâm
• Nói chậm
• Rắc rối khi tìm từ đúng
• Hoang mang
• Mất nhiều thời gian hơn bình thường để hoàn thành nhiệm vụ
• Vấn đề tổ chức ý tưởng
• Lo lắng hay thất vọng với trường học
• Thay đổi ở trường học hoặc hiệu suất làm việc
• Mất hứng thú với việc đọc, trò chơi hoặc các hoạt động khác đòi hỏi sự tập trung tinh thần

Nguyên nhân của não hóa trị và tác dụng phụ nhận thức

Tác dụng phụ nhận thức của hóa trị và xạ trị có thể do nhiều nguyên nhân. Các phương pháp điều trị ung thư có thể tác động trực tiếp đến não thông qua các tác động lên sự phát triển của tế bào, viêm và cung cấp máu.

Các yếu tố khác cũng có thể ảnh hưởng đến suy nghĩ, sự chú ý và trí nhớ ở bệnh nhân ung thư. Bao gồm:

• Các loại thuốc như thuốc chống nôn, thuốc giảm đau và corticosteroid
• Phẫu thuật và gây mê
• Nhiễm trùng
• Tế bào máu thấp
• Thay đổi nội tiết tố
• Căng thẳng, lo lắng hoặc trầm cảm
• Thay đổi thói quen và môi trường
• Khó ngủ và mệt mỏi
• Dinh dưỡng kém
• Vấn đề về thính giác hoặc thị giác

Điều quan trọng là các gia đình cần lưu ý rằng sự phát sinh của các vấn đề về nhận thức có thể không liên quan đến điều trị ung thư. Thay vào đó, các triệu chứng có thể phản ánh nguy cơ mang tính gia đình hoặc các vấn đề phát triển không liên quan đến điều trị (ví dụ, chứng khó đọc hoặc ADHD). Đánh giá về tâm thần kinh có thể giúp phát hiện các vấn đề cụ thể, xác định các nguyên nhân có thể và cho phép các biện pháp can thiệp đáp ứng tốt nhất với bệnh nhân.

Đối phó với não hóa trị và tác dụng phụ nhận thức: Lời khuyên cho các gia đình

Điều trị ung thư có thể gây ra một số thay đổi nhận thức tạm thời hoặc kéo dài. Tuy nhiên, có những điều gia đình có thể làm để giúp điều trị các tác dụng phụ về nhận thức.

• Hãy nhận biết những thay đổi về nhận thức. Nói chuyện với bác sĩ về nguy cơ tác dụng phụ và tác dụng muộn liên quan đến điều trị ung thư. Theo dõi các dấu hiệu của vấn đề nhận thức. Giải thích các triệu chứng cho trẻ để chúng có thể hiểu. Những thay đổi về nhận thức có thể đáng sợ, đặc biệt là nếu bạn không nhận biết.
• Tìm kiếm sự giúp đỡ cho các vấn đề nhận thức. Bác sĩ thần kinh, nhà tâm lý học và chuyên gia học tập có thể giúp đánh giá các vấn đề. Can thiệp sớm đặc biệt quan trọng đối với những bệnh nhân có nguy cơ cao bị ảnh hưởng muộn về nhận thức. Một số bệnh nhân được cho dùng thuốc, đặc biệt là để giúp chú ý và tập trung. Các loại thuốc đang được nghiên cứu để cải thiện chức năng nhận thức ở bệnh nhân ung thư bao gồm methylphenidate (Ritalin®) và modafinil (Provigil®).
• Tập thói quen tốt cho sức khỏe. Nhiều thói quen sức khỏe tốt cho thể chất là tốt cho sức khỏe tâm thần và nhận thức
  • Tập thể dục, và suy nghĩ tích cực.
  • Ăn uống lành mạnh.
  • Có thói quen ngủ tốt.
  • Kiểm soát căng thẳng.
• Lập kế hoạch hỗ trợ trường học. Trẻ em và thiếu niên phải đối mặt với nhiều thách thức khi đi học trở lại sau khi bị ung thư. Nói chuyện với các giáo viên về các nguồn lực và cơ sở học tập, và phát triển một kế hoạch để đáp ứng nhu cầu cá nhân của từng học sinh.

Những cách thiết thực để điều trị tác dụng phụ lên não và nhận thức

Đối với nhiều bệnh nhân, chức năng nhận thức sẽ cải thiện theo thời gian. Tuy nhiên, có một số cách thực tế để đối phó với các vấn đề về não hóa trị và nhận thức. Bệnh nhân và gia đình có thể làm việc cùng nhau để phát triển các chiến lược phù hợp nhất với tình hình của mỗi người.

Sử dụng các công cụ hỗ trợ bộ nhớ. Vấn đề về trí nhớ là rất phổ biến với rối loạn chức năng não và tác dụng phụ nhận thức. Lịch, ghi chú, danh sách việc cần làm và lời nhắc có thể giúp bệnh nhân sắp xếp và hoàn thành nhiệm vụ.

• Tạo một danh sách việc cần làm với các nhiệm vụ có thể được kiểm tra.
• Đặt báo thức như một lời nhắc nhở để uống thuốc hoặc làm nhiệm vụ.
• Lên một kế hoạch chi tiết hoặc lịch. Nó cũng có thể giúp gia đình sinh hoạt cùng nhau.
• Làm việc với giáo viên để có được tất cả các ghi chú cho bài học và bài tập về nhà.
• Sử dụng lời nhắc văn bản để cập nhật lịch trình và thông tin quan trọng khác.

Giữ một thói quen. Nhiều gia đình thấy rằng sự nhất quán là chìa khóa để giúp ghi nhớ và tập trung. Một thói quen ổn định cũng có thể giúp giảm căng thẳng và lo lắng vì trẻ em biết những gì sắp xảy ra.

• Thức dậy và đi ngủ vào cùng một thời điểm mỗi ngày.
• Đặt thời gian cụ thể cho bài tập về nhà, chơi, bữa ăn và ngủ.
• Sử dụng cùng một tuyến đường để có được địa điểm khi đi bộ, đi xe đạp hoặc lái xe.
• Uống thuốc và thực hiện các nhiệm vụ chăm sóc y tế vào cùng một thời điểm mỗi ngày.
• Giữ các vật dụng ở cùng một vị trí (giày, áo khoác, sách giáo khoa, chìa khóa).

Tập trung vào một điều tại một thời điểm. Nhiều việc cùng một lúc có thể gây khó khăn cho bệnh nhân não hóa trị hoặc tác dụng phụ nhận thức. Giúp bệnh nhân chia nhỏ các nhiệm vụ thành các bước đơn giản và thực hiện từng bước một.

• Thiết lập một nơi yên tĩnh để làm bài tập về nhà, đọc sách hoặc nghiên cứu.
• Tắt TV và nhạc khi chuẩn bị đi học hoặc đi ngủ.
• Viết hướng dẫn cho các nhiệm vụ phức tạp.
• Làm việc với các giáo viên như ngồi ở hàng ghế đầu, thêm thời gian, hoặc các bài kiểm tra riêng tư hoặc công việc.

Rèn luyện kỹ năng tinh thần. Tác dụng phụ lên não hoặc nhận thức có thể ảnh hưởng đến mỗi người theo cách khác nhau. Một số bệnh nhân có thể gặp nhiều rắc rối hơn với trí nhớ trong khi một số khác có thể vật lộn với sự tập trung. Tìm những cách thú vị để rèn luyện các kỹ năng và rèn luyện trí óc thông qua các trò chơi, câu đố và hoạt động. Đảm bảo chọn các hoạt động phù hợp với lứa tuổi và khả năng.

• Hãy thử các trò chơi khác nhau sử dụng trí nhớ, chiến lược hoặc logic.
• Làm các hoạt động thể chất sử dụng cả sự phối hợp thể chất và tinh thần.
• Bao gồm các trò chơi từ để giúp tìm từ và từ vựng.
• Hãy chắc chắn rằng các hoạt động vui vẻ, không căng thẳng.
• Theo dõi sự lo lắng, mệt mỏi.

Tìm thêm thông tin về rối loạn chức năng nhận thức và não.

• Vấn đề học tập sau khi điều trị
• Trung tâm thông tin và tài liệu cho phụ huynh
• Rèn luyện cơ bắp
• Nhận thức và khối u não
• Điều trị khối u não trẻ em
• Vấn đề về trí nhớ hoặc sự tập trung và điều trị ung thư

Tài liệu tham khảo

Chemo Brain and Cognitive Side Effects