Bệnh tay chân miệng- Có thể bạn chưa để ý?

Những ngày này, hình ảnh lũ trẻ lê lết, chen lấn nhau trong các viện Nhi làm người lớn cảm thấy vô cùng khó chịu. Thế nhưng, khó chịu hơn là, cũng như vô vàn điều bất thường khác, ta chấp nhận dịch tay chân miệng như một điều bình thường. Như là mùa khai trường đến, thì dịch lại đến, rồi các em lại vào viện, nơi cái gầm giường cũ, gặp lại anh bác sĩ khó tính năm ngoái…Các báo thì vẫn đưa tin bao nhiêu chục ngàn bé, bao nhiêu tỉnh thành và thậm chí có lười đi thực tế mà cứ lấy bài năm trước đăng lại, thay vài con số và dùng lại ảnh cũ thì cũng không ai để ý. Trên mạng đua nhau đăng bài giải nghĩa bệnh tay chân miệng là gì và làm sao phòng ngừa. Bộ y tế cử người xuống các điểm nóng chỉ đạo, kiểm tra. Bác sĩ tiếp tục phát huy nhiệt huyết và y đức trên công suất nhiều lần. Giám đốc bệnh viện thì lên truyền hình kể khổ. Phụ huynh thì tiếp tục than thở và các bé thì tiếp tục chịu đựng.

Câu hỏi ở đây là chúng ta còn có thể làm gì để giảm bớt con số đang tăng lên mỗi ngày ?

Giảm các nguồn lây

Ai cũng biết, bệnh tay chân miệng có quanh năm, nhưng chỉ bùng lên thành dịch khi có những ổ lây lớn và rộng. Không khó để thấy rằng đó là những nơi có mật độ tập trung trẻ em dày đặc: các nhà trẻ, trường học và các phòng khám, bệnh viện nhi.

Không phải tình cờ mà dịch luôn bắt đầu vào tháng 9 hàng năm. Đó là thời điểm trẻ gom lại với nhau, để cho một chú nhỏ đang mang mầm bệnh trong người vui vẻ san sẽ với các bạn mình. Những chú bệnh nhân mới, không chịu nằm yên ở nhà mà cũng nhiệt tình không kém, mang con virus đến bệnh viện để tìm thêm bạn mới. Câu chuyện đó xảy ra trên khắp thế giới, nhưng ở ta, cái vòng lẩn quẩn đó không ngăn chận được vì nhiều lý do rất … Việt Nam.

Xem thêm bài Các yếu tố nguy cơ của bệnh tay chân miệng nặng

Trước hết, người Việt Nam ta vô cùng “hiếu học” và có xu hướng tiếc rẻ từng ngày từng giờ đến lớp của trẻ. Hoặc cũng có thể hoàn cảnh khó khăn, không người trông cháu và mỗi ngày nghỉ học là một nan đề đối với các cha mẹ. Hậu quả chung là trẻ hay đến lớp hay trở lại lớp khi khả năng lây của chúng vẫn còn mạnh, và góp phần tạo dịch. Thiếu sự hướng dẫn từ ngành Y, thiếu sự hợp tác giữa phụ huynh và cô giáo, việc lây nhiễm khó mà kiểm soát được.
Trên thực tế, có rất nhiều trường ý thức được vấn đề này và các hướng dẫn y tế cũng khuyến cáo rất rõ nên cho cháu nghỉ khoảng 10 ngày trước khi đi học lại. Vấn đề nằm ở những nơi nuôi dạy trẻ tự phát, dân lập và các cha mẹ trẻ thường bỏ qua những hướng dẫn của bác sĩ ( ặc … nếu được hướng dẫn).
Cần nhớ:

• Khi nghi ngờ trẻ có bệnh, đừng cố bắt trẻ đi học. Khi trẻ chưa khỏe, đừng ép cháu trở lại lớp.
• Nghỉ khoảng 10 ngày, cho đến khi các mụn nước đã khô.
• Trẻ vẫn là nguồn lây tiềm tàng vì virus còn tồn tại trong phân nhiều tháng sau.

Một đặc trưng khác rất Việt Nam là việc bài trừ y tế cơ sở. Mọi trường hợp dù chỉ nghi ngờ hay rất nhẹ đều được quý phụ huynh đem thẳng về tuyến trung ương mà không hề nghĩ rằng đó chính là nơi tập trung những mầm bệnh đáng sợ nhất và chính mình đang đưa con vào chốn nguy hiểm một cách không cần thiết. Vốn bệnh tay chân miệng là một bệnh nhẹ, có thể tự điều trị tại nhà và cảnh giác để theo dõi khi bé chuyển nặng là đủ. Những cái tít đáng sợ trên báo đã biến căn bệnh này thành ông ba bị và làm mọi người hốt hoảng khi trẻ bị bệnh, và nháo nhào đi tìm bác sĩ giỏi nhất, bệnh viện uy tín nhất.
Nếu sốt nhẹ kèm mụn nước, nên ở nhà và không nên đưa đến viện.
Dấu hiệu sớm để đưa bé đi viện :

• Sốt cao
• Quấy khóc
• Giật mình

Xem thêm bài Những thông tin cần biết về bệnh tay chân miệng

Đừng đợi bé có biểu hiện nặng như khó thở, da nổi bông, vã mồ hôi, ngủ lịm … việc điều trị sẽ khó khăn hơn.
Mặt khác, các tài liệu về bệnh tay chân miệng thường nhấn mạnh cha mẹ phải làm thế này thế nọ để ngừa bệnh cho con mình, nhưng thật đáng tiếc, ở hai điểm nóng trên, đầu sỏ gây nhiễm lại có thể là những người chăm sóc cho trẻ : cô giáo và bác sĩ.

Xin rửa tay

Vấn đề lây nhiễm luôn là một câu hỏi lớn của ngành Y. Tùy theo căn bệnh, có nhiều phương cách phòng ngừa nhưng từ nhiều năm nay, Tổ chức y tế thế giới đã nhấn mạnh rửa tay (nước và xà phòng/hoặc gel có chứa cồn) là phương pháp hiệu quả nhất để làm giảm nhiễm khuẩn bệnh viện, cũng là chiếc chìa khóa vàng để làm giảm các bệnh truyền nhiễm trong cộng đồng. Cách rửa tay được chuẩn hóa và được yêu cầu trong mọi trường hợp có giao tiếp với bệnh nhân hoặc khi có rủi ro bị lây.

Xem thêm bài Cách phòng ngừa và điều trị khỏi bệnh tay chân miệng hiệu quả nhất

Ở Mỹ, rửa tay đã được đưa thành một chủ đề lớn trong đảm bảo an toàn của bệnh nhân. Tỷ lệ nhân viên rửa tay là một trong những tiêu chuẩn chính đánh giá chất lượng bệnh viện, thay vì số lượng các tiến sĩ hay số chiến sĩ thi đua.

Kèm với việc giáo dục cho các nhân viên y tế tầm quan trọng của việc rửa tay, việc trang bị ở nơi cần thiết là điều kiện để đảm bảo rửa tay được thực hiện. Bệnh viện và phòng khám có bình gel rửa tay đặt trước mỗi giường bệnh, phòng bệnh, mỗi bàn khám bệnh, mỗi vị trí làm xét nghiệm. Gel rửa tay cũng được đặt ở các vị trí của công chúng như cửa ra vào, phòng chờ bệnh nhân, nhà vệ sinh. Việc rửa tay đối với nhân viên y tế đã trở thành quán tính tuy vẫn được nhắc lại và kiểm tra thường xuyên. Chính sách Gel in Gel out được áp dụng ở mọi nơi ( dùng gel rửa tay khi bước vào và ra khỏi phòng bệnh). Nhân viên y tế tuyệt đối tuân theo dù phải bước ra bước vào phòng bệnh hàng trăm lần mỗi ngày. Phải rửa tay khi vào phòng bệnh , ngay cả khi làm việc khác và không chạm đến bệnh nhân. Bệnh nhân và người nhà cũng được giáo dục và góp phần kiểm tra việc thực hành rửa tay có nghiêm túc hay không ?

Ở Việt Nam, Bộ y tế có quy định 3671-QĐ BYT năm 2012 khá rõ và đủ về rửa tay. Tuy nhiên, việc thực hành rửa tay trên thực tế đang có 3 lổ hổng khá lớn.

• Thái độ thờ ơ của chính các nhân viên y tế. Thật vậy, ở các phòng khám, phòng bệnh, các bệnh viện việc rửa tay và các dịch rửa tay không được dùng, hoặc chỉ dùng lấy lệ. Suy nghĩ ” tay mình sạch rồi’ hoặc ” bệnh này đâu phải bệnh nhiễm” hoặc ” chỉ vẽ chuyện rườm rà” ….là rất phổ biến. Có lẽ, việc rửa tay chỉ được chú ý ở một vài đơn vị đặc biệt như phòng mổ, hồi sức, khoa nhiễm, khoa sơ sinh….
  Có nhiều lý do để biện minh, như tốn thời giờ, vật tư không cấp đủ, tác phong xuề xòa, hay không quan tâm v.v.. Nhưng rất rõ ràng, đối với bệnh tay chân miệng ( vốn là lây da-qua-da), bàn tay bác sĩ không được khử khuẩn sẽ trở thành công cụ gây lây nhiễm mạnh nhất. Cũng cần nói rõ, đó không chỉ là ông bác sĩ mà còn có thể là cô y tá đang đo huyết áp. Đó không chỉ là bàn tay , mà còn có thể là chiếc ống nghe hay cây nhiệt kế … Mọi thứ chạm vào bé đều có khả năng trở thành vật trung gian lây bệnh. Bàn tay của mẹ, của cô giáo cũng có thể là nguồn lây khi vô tình nựng nịu những em bé khác.
• Việc chỉ đạo thiếu sót
  Nếu đọc kỹ quyết định 3671 về rửa tay của bộ y tế và các hướng dẫn phòng dịch tay chân miệng trong quyết định 581/ QĐ-BYT 2012, sẽ thấy có một chi tiết khác biệt và đó là một sự khác biệt chết người. Quyết định 3671 nêu rõ việc rửa tay có 2 chọn lựa : nước/ xà phòng và dịch rửa tay trong khi quyết định 581 chỉ hướng dẫn sử dụng nước với xà phòng. Có lẽ đó là nguyên nhân dẫn đến các tài liệu thứ cấp của các sở y tế, bệnh viện, báo giấy, báo mạng, truyền hình … hoàn toàn bỏ qua việc dùng gel khử khuẩn.
  Gel không chỉ nhanh, tiện lợi mà còn rẻ hơn dùng nước khi tính cả chi phí nước, giấy, xà phòng. Gel có thể dùng bất kỳ nơi nào trong khi bồn rửa tay không phải ở đâu cũng có. Rửa tay bằng nước lâu hơn, chưa kể thời gian đi lại và thời gian chờ.Nếu bạn có 50 bệnh nhân, hay có 30 trẻ, việc rửa tay liên tục trở thành không thể. Với bản tính xuề xòa và ưu điểm đi tắt đón đầu, phần lớn sẽ chặc lưỡi và bỏ qua.
• Ý thức của cộng đồng còn thấp.
  Nhân dân xem việc phòng chống bệnh là của bác sĩ. Bác sĩ thì chỉ cho toa và xem dịch là chuyện của cục y tế dự phòng. Cục y tế dự phòng sau khi hoàn thành chỉ đạo thì coi như xong việc.
  Thật ra, ý thức của cộng đồng là chủ yếu trong việc phòng mọi thứ bệnh tật. Ở các nước phát triển, ở nhà, các dịch lau chùi, giấy lau có tính khử khuẩn được dùng phổ biến. Đi du lịch, ai cũng mang theo các tube gel rửa tay. Đến phi trường, quý ông có thể đi giải tỏa nỗi buồn mà không phải chạm vào bất cứ thứ gì. Phòng vệ sinh không dùng cửa mà có vách lệch. Toàn bộ thiết bị ( vòi nước, xã nước, cấp giấy, thổi tay, công tắc…) đều dùng cảm ứng. Không phải họ khoe giàu, nhưng đó là cách người ta ngừa lây nhiễm nơi công cộng.

Truyền thông làm nhiều, nhưng chưa đủ.

Truyền thông là vũ khí mạnh mẽ để làm thay đổi nhận thức của người dân nhưng cho đến nay, hiệu quả vẫn còn rất thấp. Việc rửa tay không được coi trọng. Quá tải ngày càng nhiều. Dịch năm sau cao hơn năm trước.
Hầu hết hướng dẫn cho cha mẹ đều nhấn mạnh việc rửa tay cho trẻ mà sơ sài hay bỏ qua phần rửa tay cho những người tiếp xúc với trẻ như người thân cô giáo, nhân viên y tế v.v…. Nói chung, có nhiều việc cần làm và có thể làm được.

Để tóm lại, có thể nói thế này. Chữa trị bệnh cho bé, là công việc của cha mẹ nhưng để chặn một căn dịch, đó là công việc của cả cộng đồng. Mỗi người hãy làm đúng việc của mình. Bộ y tế, xin xem lại quy định về việc rửa tay và biến nó thành thực tế chứ không phải chỉ là giấy lộn. Các giám đốc, xin xem trọng vấn đề này, chú ý kiểm tra và cung cấp đủ vật tư. Các nhà kinh doanh, xin hỗ trợ các nhà trẻ, trường học để nâng cao ý thức vệ sinh, phòng ngừa bệnh tật. Các bác sĩ y tá, xin đừng xuề xòa mà hãy giữ bàn tay mình sạch và an toàn. Các bà mẹ , hãy dạy con mình rửa tay, cách dùng gel và hãy chú ý những người, những đồ vật có thể là nguồn lây. Đưa con đi khám, chú ý bác sĩ có dùng gel. Đến nhà trẻ, xem phòng học và nhà vệ sinh có đủ trang bị ? Lựa chọn đúng để giảm rủi ro cho con mình.

Cùng với nhau, dịch bệnh hẳn vẫn tồn tại trong những năm tới, nhưng hy vọng các ý kiến trên có thể làm nên một sự khác biệt.

Ghi chú 1: Người viết không làm nhi khoa, kiến thức hạn hẹp, nghĩ sao nói vậy.
Ghi chú 2: Việc rửa tay được coi là tiêu chuẩn( standard precaution) cho mọi bệnh nhân. Bệnh nhân có bệnh lây qua hô hấp, da hay máu sẽ có mức phòng ngừa cao hơn. Kỹ thuật rửa tay, dù dùng nước hay gel, cũng không đơn giản như bạn nghĩ. Nếu ai cần thì google hen.
Ghi chú 3 : Rửa tay bằng nước chỉ cuốn lũ vi khuẩn, virus theo dòng nước và chúng rất có khả năng lại gây họa ở một nơi nào khác. Rửa tay bằng gel, ngược lại, giúp diệt hoàn toàn các tác nhân gây bệnh này. Thật không hiểu vì sao Bộ Y tế không thích phương pháp này.
Ghi chú 4 : Mùa thu về rồi !

Tài liệu tham khảo

https://www.facebook.com/quang.vo.9461/posts/1824237080962751